Lãnh đạo tỉnh thức: Nghệ thuật “Tĩnh” trong thế giới “Động”

Lãnh đạo tỉnh thức là gì?

Nhiều người có xu hướng lầm tưởng “tỉnh thức” (mindfulness) là chuyện chỉ dành cho các thiền sư hay tôn giáo nói chung. Thực tế không hẳn như vậy. Về cơ bản, lãnh đạo tỉnh thức (mindful leadership) là việc thực hành lãnh đạo một cách có chủ đích (intention), tránh hành động “bốc đồng” theo bản năng (instinct).

Nói cách khác, thay vì bị cuốn theo cảm xúc tức thời hay hành động thiếu kiểm soát khi vấn đề phát sinh, nhà lãnh đạo tỉnh thức trau dồi khả năng “hiện diện trọn vẹn”. Họ biết cách duy trì khoảng cách giữa Kích thích (Stimulus) và Phản ứng (Response) – để có thể tự do lựa chọn cách hành xử:

• Thay vì giận dữ quát tháo khi nhân viên mắc lỗi, nhà lãnh đạo tỉnh thức sẽ bình tĩnh tìm hiểu nguyên nhân.
• Thay vì sợ hãi và ra quyết định vội vã, họ sẽ phân tích tình hình với một cái đầu “lạnh” và trái tim “nóng”.

Luôn có một khoảng trống giữa kích thích và phản ứng; đó chính là nơi con người thể hiện sức mạnh lựa chọn của mình.

Viktor Frankl

Một nhà lãnh đạo tỉnh thức nhìn chung hội tụ 4 phẩm chất cốt lõi sau đây:

• Tự nhận thức (Self-awareness): Khả năng đọc vị cảm xúc và các tác nhân kích thích đằng sau hành vi của bản thân cũng như người khác.
• Đồng cảm (Empathy): Lắng nghe và thấu hiểu sâu sắc góc nhìn của đối phương.
• Hiện diện (Presence): Toàn tâm toàn ý trong từng khoảnh khắc, không để tâm trí “lang thang” khi giao tiếp/ trao đổi/ trong các cuộc họp.
• Lòng trắc ẩn (Compassion): Hướng đến mục tiêu phát triển chung, quan tâm chân thành đến sự phát triển của con người.

Ví dụ: Khi tiếp thu phản hồi/ thông tin tiêu cực, một người quản lý “thông thường” sẽ ngay lập tức tỏ ra phòng thủ, ngắt lời hoặc tỏ thái độ khó chịu. Ngược lại, nhà lãnh đạo tỉnh thức sẽ biết cách ‘tạm dừng’, hít thở, tách biệt cái tôi ra khỏi sự việc và follow up sau đó.

Tầm quan trọng của lãnh đạo tỉnh thức

Sự khác biệt giữa lãnh đạo và quản lý nằm ở khả năng làm chủ và tác động đến trạng thái tinh thần.

Barbara Mikulski

Chưa bao giờ môi trường công sở lại ở trong tình trạng áp lực như hiện nay. Sự quá tải thông tin cùng tốc độ thay đổi “chóng mặt” của các tiến bộ công nghệ/ kỹ thuật số/ tự động hóa khiến tình trạng kiệt sức (burnout) ở cấp quản lý ngày càng thêm trầm trọng – theo thống kê của Gallup. Thực hành lãnh đạo tỉnh thức là cách để phần nào khắc phục vấn đề.

Những con số biết nói về sức mạnh của sự tỉnh thức (Mindfulness):

• Giảm căng thẳng, thêm sáng suốt: Nghiên cứu chỉ ra rằng thực hành tỉnh thức giúp điều tiết cảm xúc tốt hơn 50%, qua đó nhà lãnh đạo sẽ có thể giữ được cái đầu “lạnh” khi đối mặt với khó khăn thử thách.
• Cải thiện hiệu quả đầu tư (ROI): Như Peter Bostelmann, cựu Giám đốc phụ trách Tỉnh thức (Chief Mindfulness Officer) tại SAP đã nhận xét, các chương trình tỉnh thức tại SAP ghi  nhận mức ROI lên đến 200% thông qua việc gia tăng lòng trung thành và giảm tỷ lệ vắng mặt của người lao động.
• Gắn kết nhân viên: Thực tế, các công ty như Google và Intel đã ghi nhận mức độ gắn kết của nhân viên cải thiện từ 20-25% sau khi tỉnh thức trở thành một phần nội dung của văn hóa doanh nghiệp.

Tầm nhìn + Chính trực + Tỉnh thức + Trắc ẩn + Văn hóa sáng tạo – đây là công thức cho năng lực lãnh đạo trong thế giới biến động hiện nay.

Amit Ray

7 nguyên tắc thực hành lãnh dạo tỉnh thức

Theo Marc Lesser, để chuyển đổi từ tư duy “biết tất cả” sang “cảm nhận tất cả” (cốt lõi của thực hành tỉnh thức), nhà lãnh đạo cần rèn luyện 7 thói quen sau:

1. Yêu thích công việc

Cốt lõi ở đây không phải bị ám ảnh bởi công việc – mà là yêu thích quá trình tu dưỡng nội tâm. Nhà lãnh đạo cần kết nối công việc hàng ngày với sứ mệnh lớn lao hơn – coi vị trí của mình đồng thời là cơ hội để rèn luyện bản thân.

2. Rèn luyện tâm trí

Thực hành tỉnh thức cũng giống như tập thể dục – nếu không tập luyện đều đặn, hiệu quả sẽ bị suy giảm đáng kể. Duy trì các “nghi thức” hằng ngày như thiền định, viết nhật ký hoặc đi dạo là cách để cấp quản lý duy trì tinh thần sắc bén và minh mẫn.

3. Buông bỏ cái tôi “biết tuốt”

Điều quan trọng là nuôi dưỡng “tâm thế của người mới bắt đầu” (sơ tâm). Khi ngừng cố gắng chứng tỏ bản thân là người hiểu biết – có lời giải cho mọi vấn đề, đó là bạn đang tạo điều kiện cho bản thân lắng nghe cũng như kích thích năng lực sáng tạo từ đội ngũ.

Trong tâm của người mới bắt đầu (sơ tâm), rất nhiều điều có thể xảy ra, nhưng trong tâm của một nhà chuyên môn thì việc ấy hiếm hoi làm sao.

Shunryu Suzuki, ‘Thiền tâm, Sơ tâm’

4. Thấu hiểu hạn chế của chính mình

Đừng cố tỏ ra là “siêu nhân” bất khả chiến bại. Việc thừa nhận những khó khăn, thất bại của bản thân không khiến bạn trở nên yếu kém – chính thái độ chân thành ấy mới thực sự giúp xây dựng niềm tin và sự kiên cường.

5. Thấu cảm với những vấn đề của người khác

Càng lên cao, lãnh đạo càng dễ xa rời thực tế và bị “mất kết nối” với cảm xúc của nhân viên. Hãy chủ động đảo ngược xu hướng này bằng cách luôn tự vấn bản thân: Quyết định này sẽ tác động thế nào đến tâm lý của đội ngũ dưới quyền tôi?

6. Dựa vào sức mạnh tập thể

Thời đại của “người hùng đơn độc” đã qua. Một lãnh đạo tỉnh thức hiểu rõ vai trò của việc hỗ trợ/ tin tưởng lẫn nhau, và do đó luôn chủ động xây dựng môi trường an toàn tâm lý – nơi tất cả đều được khuyến khích lên tiếng và chịu trách nhiệm về việc làm của bản thân/ kết quả của đội nhóm.

7. Đơn giản hóa mọi thứ

Nhiệm vụ tối thượng của lãnh đạo là loại bỏ mọi “nhiễu loạn” không cần thiết. Hãy giúp đội nhóm “cắt bỏ” những quy trình rườm rà, những cuộc họp vô bổ để tập trung năng lượng vào 1-2 mục tiêu thực sự có ý nghĩa.

7 nguyên tắc thực hành lãnh đạo tỉnh thức

Làm thế nào để bắt đầu hành trình lãnh đạo tỉnh thức?

Bạn không cần phải “lên núi tu hành” để trở thành lãnh đạo tỉnh thức. Hãy bắt đầu ngay tại văn phòng với những bước nhỏ như sau:

• Có “nghi thức” khởi đầu ngày mới

Dành 5-10 phút mỗi sáng để suy ngẫm trong thinh lặng, quan sát hơi thở hoặc viết nhật ký. Mục tiêu không hẳn là cố gắng “làm trống tâm trí” theo nghĩa đen, mà là nhận biết suy nghĩ của bản thân mà không bị cuốn theo nó.

• Thực hành “tỉnh thức vi mô” (Micro-mindfulness)

Trước khi vào phòng họp: Dừng lại trước cửa, hít thở sâu 3 lần.

Khi đi bộ: Cảm nhận các giác quan của cơ thể (vd: cảm giác bàn chân chạm đất) thay vì cứ cắm mặt vào điện thoại.

Khi nghe nhân viên trình bày: Tập trung 100% vào đối phương, đừng cố “chuẩn bị sẵn” câu trả lời trong đầu.

Quản lý các tác nhân kích động (Triggers): Khi gặp tin xấu hay sự cố không mong muốn, hãy áp dụng công thức S.T.O.P:

-Stop (Dừng lại).

-Take a breath (Hít thở).

-Observe (Quan sát cảm xúc cơ thể và tâm trí).

-Proceed (Hành động một cách có chủ đích).

Nghệ thuật “tĩnh” trong thế giới “động”

Biến lãnh đạo tỉnh thức thành một phần văn hóa doanh nghiệp

Để tỉnh thức không chỉ dừng lại ở nỗ lực cá nhân, doanh nghiệp cần kiến tạo một hệ sinh thái hỗ trợ như sau:

• Truyền bá về tầm quan trọng của sức khỏe tinh thần: Cung cấp các khóa đào tạo trí tuệ cảm xúc (EQ), tài trợ các ứng dụng thiền định (Headspace, Calm) hoặc xây dựng tủ sách về lãnh đạo tỉnh thức trong công ty.
• Tạo không gian tĩnh: Thiết kế các “phòng yên tĩnh” (quiet room) hoặc quy định những khung giờ “không họp hành” (deep work time) để người lao động có cơ hội tái tạo năng lượng.
• Lãnh đạo làm gương: Không gì có tác động mạnh mẽ cho bằng việc CEO công khai chia sẻ về cách bản thân đã vượt qua áp lực nhờ thực hành thiền định ra sao. Khi cấp quản lý thể hiện tấm gương sống chậm, nhân viên của bạn sẽ có động lực để hành động tương tự.

Khó khăn khi thực hành lãnh đạo tỉnh thức

• Qúa bận rộn

Chúng ta cần ý thức rằng chánh niệm – tỉnh thức là chìa khóa để tiết kiệm thời gian và nguồn lực về lâu về dài. Một tâm trí minh mẫn sẽ có thể giải quyết vấn đề chỉ trong 5 phút, trong khi tâm trí rối loạn thì có thể mất cả giờ – thậm chí nhiều ngày. Nếu chưa quen, hãy bắt đầu từng bước nhỏ (vd: 30 giây hít thở mỗi ngày). Không có lý do để “biện minh” rằng bạn không thể dành 30 giây mỗi ngày làm việc đó cả.

• “Chuyện này nghe có vẻ mê tín/mơ hồ”

Chúng ta không nhất thiết phải đánh đồng “tỉnh thức” với “thiền định” theo nghĩa tâm linh tôn giáo. Thực tế, thực hành này đã được chứng minh về hiệu quả từ góc độ khoa học và dữ liệu – cụ thể về phương diện cải thiện hiệu suất và hiệu quả quá trình ra quyết định

• “Văn hóa công ty tôi đòi hỏi phải nhanh nhẹn”

Đừng nhầm lẫn giữa “nhanh nhạy” và “vội vã”. “Lùi một bước để tiến ba bước” – chậm lại có chủ đích là rất cần thiết để ngăn ngừa hậu quả do quyết định bốc đồng.

Đọc thêm: 7 sai lầm của nhà lãnh đạo khiến nhân viên giỏi ra đi

Danh ngôn về lãnh đạo tỉnh thức

Hãy kiểm soát tâm trí; bằng không, tâm trí sẽ kiểm soát bạn.

Horace

Nếu không thể biến tiềm thức thành ý thức, nó sẽ chi phối cuộc sống của bạn – và bạn sẽ gọi đó là “số phận”.

Carl Jung

Lãnh đạo tỉnh thức giúp bạn giữ bình tĩnh và tràn đầy năng lượng trong mọi tình huống, để bạn có thể đưa ra những quyết định sáng suốt nhất.

Amit Ray

Nếu không thử thách bản thân, bạn sẽ không thể phát triển. Lãnh đạo tỉnh thức là nghệ thuật phát triển bằng cách thách thức những giới hạn về thể chất, tinh thần, cảm xúc và tâm linh mà bản thân phải đối mặt.

Amit Ray

Lãnh đạo cũng như cây cổ thụ, cần cả sự cứng rắn và linh hoạt. Cứng rắn để chịu trách nhiệm – đồng thời cũng linh hoạt đủ để sẵn sàng thích ứng, không đánh mất trái tim nhân ái và biết quan tâm đến bản thân cũng như người khác.

Amit Ray

Chính lúc bạn thực sự nhận thức được những hành vi mang tính bản năng của mình, đó là lúc sự thay đổi bắt đầu.

Rúna Magnúsdóttir

Tỉnh thức giúp các nhà lãnh đạo luôn nhận thức được về tầm nhìn đang hướng tới – để từ đó điều chỉnh suy nghĩ, lời nói và hành động cho phù hợp với tầm nhìn đó.

Kathirasan K

Bạn không thể quản lý người khác nếu không biết cách quản lý chính mình trước.

Peter Drucker

Cách tốt nhất để luôn sống trong hiện tại là thực hành chú ý. Đây là cách chúng ta tu dưỡng chánh niệm. Chánh niệm – tỉnh thức nghĩa là biết bản thân đang làm gì.

Jon Kabat-Zinn

Bạn có thể đánh giá chất lượng quyền lực của mình bằng cách nhìn sâu xem tâm từ bi có phải là nền tảng thực hành lãnh đạo của bạn hay không.

Thích Nhất Hạnh

“Vô định” không có nghĩa là không làm gì cả. Đơn giản đó là khi bạn không bị ám ảnh bởi việc không ngừng theo đuổi một mục tiêu xa vời nữa.

Thích Nhất Hạnh

Sách về lãnh đạo tỉnh thức

• Mindful Leadership: The 9 Ways to Self-Awareness, Transforming Yourself, and Inspiring Others – Maria Gonzalez
• The Mindful Leader: 7 Practices for Transforming Your Leadership, Your Organisation and Your Life Book – Michael Bunting
• Seven Practices of a Mindful Leader: Lessons from Google and a Zen Monastery Kitchen Book – Marc Lesser
• Mindfulness Meditation for Corporate Leadership and Management – Amit Ray
• Search Inside Yourself – Chade-Meng Tan

Lời kết

Lãnh đạo tỉnh thức không phải mục tiêu để hướng tới “một lần cho xong”, mà là một hành trình tu dưỡng liên tục mỗi ngày. Trong thế giới nhiễu động như hiện nay, khả năng giữ được sự tĩnh lặng trong tâm trí chính là “vũ khí” mạnh mẽ nhất của nhà quản lý.

Bạn không cần phải làm gì “vĩ đại” cả. Hãy bắt đầu ngay từ hôm nay – bằng cách dừng lại để hít một hơi sâu trước khi bắt đầu cuộc họp tiếp theo.

Bạn đã sẵn sàng để lãnh đạo (và sống) tỉnh thức hơn chưa?

Có thể bạn quan tâm:

• Lãnh đạo đích thực (Authentic Leadership): Hãy là chính mình
• Boss vs Leader: Sự khác nhau giữa sếp và lãnh đạo
• Tư duy lãnh đạo trong thời đại 4.0: Hướng dẫn chi tiết

Tham khảo

Mindful Leadership: Slow Down to Move Forward | ITD World. https://itdworld.com/blog/leadership/mindful-leadership/